شهر تاريخي اسفراین خراسان

شهر تاریخی اسفراین، که در منابع محلی به «بلقیس» نیز معروف است، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی در خراسان شمالی است. این مجموعه در حدود ۳ کیلومتری جنوب‌غربی شهر امروزی اسفراین قرار دارد و با وسعت تقریبی ۱۸۰ هکتار، بقایای متعددی از زندگی شهری و معماری دیرین را در خود جای داده است.

معماری و ساختار کلی

محوطهٔ تاریخی اسفراین از مجموعه‌ای از عناصر شهری تشکیل شده که نشان‌دهندهٔ یک مرکز بزرگ سکونت و دفاعی در گذشته است. هستهٔ اصلیِ مجموعه ارگ و خندق پیرامون آن است که در محوطه برج و باروها، گذرگاه‌ها و بخش‌های عمومی مانند بازار و کاروانسرا دیده می‌شود.

عناصر مهم محوطه

• ارگ (نارین قلعه): بخش مرکزی و شاخص مجموعه که با خشت و گل ساخته شده و از مهم‌ترین نمونه‌های معماری گلین در ایران به‌شمار می‌رود. این ارگ دارای چندین برج مدور است.
• خندق و برج و بارو: شواهدی از سازه‌های دفاعی پیرامونی که شکل کلی شهر را مشخص می‌کرده‌اند.
• مقبرهٔ شیخ آذری: یک بنای آرامگاهی در داخل محوطه که مورد توجه بازدیدکنندگان و محققان است.
• ویرانهٔ منار تپه (مسجد جامع): بقایای یک مجموعهٔ مذهبی-شهری که به منار تپه مشهور است.
• کورهٔ سفالگری و کارگاه‌ها: نشان‌دهندهٔ تولیدات صنعتی و اقتصادی شهر.
• آب‌انبار و یخدان‌ها: سازه‌هایی مرتبط با تامین آب و نگهداری مواد غذایی و یخ در فصل‌های گرم.
• بازار و کاروانسرا: بخش‌های تجاری و خدماتی که نقش محوری در زندگی شهری داشته‌اند.
• گورستان وسیع در نزدیکی دروازهٔ شرقی: شواهدی از جمعیت و آیین‌های مدفون‌سازی.

مشخصات کلی

تاریخچه خلاصه

دربارهٔ بنیان‌گذاری اسفراین روایات متعددی وجود دارد؛ از جمله اینکه احتمالاً اسفندیار پسر گشتاسب یکی از بنیان‌گذاران آن بوده است. نام‌های کهن شهر در متون تاریخی به شکل‌های «اسفراین»، «اسپراین» یا «سفراین» آمده است و پس از ویرانی‌های تاریخی، نام بلقیس نیز رایج شد.

این شهر در سال ۳۱ هجری قمری توسط سپاه مسلمانان فتح شد و تا دوران صفویه زندگی شهری در آن ادامه داشته است. بنا بر گزارش‌ها، در سال ۱۱۳۱ هجری قمری در پی تهاجمات افغان‌ها در دوران طهماسب دوم و آغاز حکومت نادر، شهر ویران و رها شده است. اوج رونق این مرکز شهری به اواخر دورهٔ ساسانی و اوایل دوران اسلامی نسبت داده می‌شود.

نارین قلعه؛ بنای شاخص

ارگ مرکزی که به «نارین قلعه» معروف است، نمونه‌ای برجسته از معماری گلی ایران است. این بنا بر اساس اصول معماری ساسانی و با استفادهٔ گسترده از خشت و گل ساخته شده است. برخی منابع نارین قلعه را پس از ارگ بم از جملهٔ بزرگ‌ترین سازه‌های گلی کشور می‌دانند.

نارین قلعه با برج‌های مدور و دیوارهای پهن، تصویر روشنی از فنون دفاعی و شهری در تاریخ دیرین منطقه ارائه می‌دهد.

مرمت و وضعیت کنونی

در سال‌های اخیر بخش‌هایی از دیوارهای ارگ مرمت شده و در محوطه مجموعه موزه‌های سایت ایجاد گردیده است. تلاش‌های باستان‌شناسی و حفاظتی در حال ادامه است تا امکان بازدید ایمن و پژوهش در مورد لایه‌های مختلف تاریخی فراهم شود.

نکات بازدید

• بازدید از محوطه نیازمند پیاده‌روی در زمین‌های معمولا خشک و ناهموار است؛ کفش مناسب همراه داشته باشید.
• برای مشاهدهٔ جزئیات معماری بهتر است از راهنمای محلی یا کارشناس تاریخی استفاده کنید.
• حفظ آثار و پرهیز از برداشتن هرگونه قطعهٔ سنگ یا خشتِ تاریخی اهمیت دارد.
• به دلیل شرایط جوی، فصل‌های بهار و پاییز معمولاً زمان‌های مناسب‌تری برای بازدید هستند.

جمع‌بندی

شهر تاریخی اسفراین (بلقیس) مجموعه‌ای غنی از شواهد معماری و زندگی شهری در شرق ایران است. با ارگ برجسته، بخش‌های شهری متعدد و لایه‌های تاریخی که از دورهٔ ساسانی تا دوران نوین در آن دیده می‌شود، این محوطه مقصدی مناسب برای علاقه‌مندان به تاریخ، باستان‌شناسی و معماری گلی به شمار می‌آید.

پرسش‌های متداول