گنبد هارونیه مشهد

قعه یا گنبد «هارونیه‏» که عوام آن را به نام «زندان هارون‏» می‏ شناسند و احتمالا به این دلیل «هارونیه‏» خوانده می‏ شود و تنها بنای بازمانده از شهر کهن طوس که در ۲۵ کیلومتری شمال غربی مشهد در حاشیه غربی جاده مشهد – طوس قرار دارد. بنایی است مکعب شکل و آجری که در قلب دشت طوس واقع گردیده است و از دید تاریخی ناشناخته و پر رمز و راز است. این بنا از نظر عظمت، قطر پایه ‏ها، قدرت ایستایی در کف و گنبد دارای معماری خاص است.برای سفری آرام به مشهد می توانید از تورهای مسافرتی مشهد استفاده کنید و دیدار از مکان های پر طرفدار و پر گردشگر را به این تورها بسپارید.

mashhad-harooniye

 

بر خلاف نظر مردم بومی، نه تنها بناطبق مستندات تاریخی هیچ ارتباطی بین این اثر و هارون‏ الرشید خلیفه عباسی نیست، بلکه از لحاظ شکل و نقشه نیز هیچ گونه شباهتی به زندان ندارد. از یک سو هارون در سال‏۱۹۳ ه . ق. وفات یافته و از سوی دیگر با توجه به شکل معماری، اصل بنا را مربوط به دوره ایلخانی (قرن هشتم هجری) می‏ دانند که بخشهایی در دوره تیموری به آن اضاف شده است. همچنین از طرف دیگر به دلیل تشابه سبک معماری بنا به معماری رازی،  این بنا را مربوط به قرن ششم هجری م ی‏دانند. و باز از طرفی دیگر طی حفاری های سال ۱۳۵۴ آثار بدست آمده حاکی از آن بود که سابقه‏ پی این بنا خیلی پیش از قرن ششم دارد. ار آنجا که علاوه بر یافت سفال های مربوط به دوران سلجوقی، تیموری و صفوی، دیواری بسیار قطوری از سنگ و ملات ساروج که کاملا یادآور پی بنای آتشکده‏های ساسانی است دیده شد.

طبق سفرنامه ‏ها و نوشته‏ های جهانگردان و پژوهشگران داخلی و خارجی موجود که از حدود صد سال قبل تاکنون، اشاره ای به این بنا داشته اند، تنها عوام و مردم بومی این بنا را نخست نقاره‏ خانه و سپس زندان هارون نامیدند و به همین خاطر نام «گنبد هارون‏» هم بعدها به کار برده شد که نم ی‏تواند ارزش تحقیقی یا مبنای تاریخی صحیحی داشته باشد.

 

هدف از احداث این بنا و کاربری آن نیز دقیقا مشخص نیست، چون برخی اینجا را مدرسه یا خانقاه و همچنین مدفن امام محمد غزالی (قرن ششم) معرفی کرده اند و برخی دیگر می گویند این مکان آتشکده ساسانی بوده است که مسلمانان بعد از هجوم به ایران بر روی آن مسجد ساخته اند. در قسمت‏ شمالی بنا، یک ردیف اتاق، تداعی همچین فکریست که این مکان باید محل تدریس و مکان علمی باشد، با چنین فرضیه می‏توان ارتباط اثر را با امام محمد غزالی دریافت. چون امام محمد غزالی پس از آن که تدریس در نظامیه بغداد را نپذیرفت در طوس ماند و همان جا خانقاهی برای صوفیان و مدرسه‏ ای برای طلاب دایر کرد و شبانه‏روز خویش را به عبادت خدا و خدمت‏ به خلق می‏ گذراند و در طابران طوس که موطن وی بود به دیار باقی شتافت و در همان جا مدفون گشت. البته عبدالحمید مولوی با استناد به برخی منابع تاریخی، این نظریه را که بنا خانقاه و مقبره امام محمد غزالی بوده رد می‏ کند چرا که مورخان و جهانگردانی که از قرن ششم و هفتم به بعد به طوس سفر کرده‏ اند، مدفن غزالی را خارج از باروی شهر (قبرستان عمومی شهر) ذکر کرده‏اند حال آن که برطبق برخی منابع مکتوب، هارونیه داخل حصار طوس قرار داشته است.
از نمونه‏ های مشابه به گنبد هارونیه می توان به مقبره سلطان سنجر و گنبد سلطانیه اشاره کردکه در هر سه بنا بخش انتقالی حساس از گنبدخانه به گنبدی که در بالای آن قرار گرفته به طرز زیبایی توسط دهلیزهای گوشه‏ ای که سه کنج ‏ها را پنهان ساخته انجام پذیرفته است و این حسن عمل برخلاف گنبدهای اولیه سلجوقی است که در آنها سه کنج‏ها به صورتی ناهنجار از بیرون نمایان است.
بنای هارونیه کاملا آجری است و تزئین کاشی کاری ندارد و به صورت چهار ضلعی است که ابعاد آن در اضلاع مختلف به علت وجود قناسی نابرابر است. دارای یک ورودی در سمت جنوب با سردر فوق‏ العاده رفیع و گنبدخانه‏ ای که در سطح وسیعی پوشیده است. چهار پلکان مارپیچ در گوشه ‏ها و سه اطاق فرعی در ضلع شمالی می ‏باشد. درون گنبد ساده است مقرنس کاریهایی مربوط به دوره تیموری در رواق وسطی پشت ضلع شمالی گنبدخانه دیده می‏ شود.

 

مرمت مقرنسهای داخل بقعه و رواق پشت، چیدن سردر ایوان اصلی و پوشش طاق ایوان،قراردادن سنگ یادبودی برای امام محمد غزالی طوسی در جلو بنا ومحصور کردن محوطه و تهیه و نصب درب ورودی از مرمت ها و اقدامات حفاظتی ای بود که در سال‏۱۳۴۷ بر روی این بنا آغاز شد.

امتیاز شما
[Total: 10 Average: 3.3]

یک دیدگاه

  1. سلام
    تصویر اول مربوط به کاخ خورشید در شهر کلات در شمال شهر مشهد هست، اصلاح بفرمایید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لطفا پاسخ سوال زیر را وارد کنید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.